25 Mart 2019 Pazartesi

Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti

Esmer Letifli
Türkoji Araştırma Merkezi

Kuzeyde milletin önde gelenlerinin,özgürlük ve milli şuurun gelişmesi için yorulmadan verdikleri mücadele 101 yıl önce ADC elan edilmesi ile sona ermiştir.ADC kurucuları 28 mayıs 1918-28 nisan 1920 tarihleri arasında milletin hayatında köklü değişiklikler yapmışlardır.
Yeni Cümhuriyetin proqramı olan Bağımsızlık bildirisende demokrasi ilkelerine Sovyet ve parlamento devletlerinin ilkelerine bağlılık sözkonusudur.Devlet iktidarı parlamento,hükümet ve yargı sistemi olmak üzere üç küvvet ile temsil edilmiştir.Devlet parlamentonun kabul ettiği kanun ve aldığı kararların esasında yönelmiştir.İlk dönemde Gence şehri ülkenin geçiçi başkenti olarak ilan edilmiştir.Sadece 15 eylülde ADC hükümeti,Osmanlı devletinin Kafkas İslam Ordusunun yardımıyla Baküyü azad etmiş ve 17 eylülden itibaren Bakü Cümhuriyetin başkenti olarak ilan edilmiştir.Cümhuriyetin yaşadığı dönemde 5 hükümet değişmiştir.İlk 3 hükümetin başında Fatali Han Hoyski,son ikisinin başında ise Nesib bey Yusifbeyli bulunoyurdu.Parlamentonun açılış töreni 7 aralık 1918-de yapılmış ve 17 ay görev yapmıştır.
Cümhuriyetin ilk günlerinden itibaren gerek devlet yapısının oluşturulması,gerekse devletin bir çok sorunun giderilmesine yönelik temel etkinlikler gerçekleştirilmiştir.21 haziran 1918 tarihinde kırmızı fonda beyaz ay ve sekiz köşeli beyaz yıldızdan oluşan devlet bayrağı onaylamıştır,9 kasım 1918-de ise kırmızı zemin 3 renkli zeminle değiştirilmiştir.26 haziran 1918-de ilk Azerbaycan Askeri Komutanlığı oluşturulmuştur.27 haziran 1918-de türkçe yani azerbaycanca devlet dili olarak ilan edilmiştir.Eski okullar devletleşdirilmiş,yeni okullar ve öğretmenlik kursları açılmıştır.Devlet ülkenin toprak bütünlüğü ve sovunma kabileyitinin sağlanmasına büyük önem vermiştir.11 ocak 1919-da yeni askeri üniformaya geçiş yapılmıştır.
Külterel alanda yürütülen ve devletçiliğin güçlenmesine çok hizmet eden çalışmaları da vurgulamak gerekir.”İqbal” gazete,cümhuriyetin toplumsal ve siyasi amaçlarını konseptüal bir şekilde anlatan ilk basın orqanıdır.Bunun dışında” Dirilik”,” Açık söz”, “İstiklal”,”Azerbaycan”,”Kurtuluş”,”Medeniyet”,”Şeypur”,”Zanbur” gazeteleri de milli idelojinin tebliği için çok emek harcanmışlardır.1eylül 1919 tarihinde Azerbaycanın parlamentosu Bakü Üniversitesinin açılmasına dair kanun Kabul etmiştir.1919-1920 öğretim yılında,yüksek eğitim almak üzere devlet hesabına 100 gençin yurtdışına gönderilmesine ilişkin karar alınmıştır.1920 yılının başında Milli Eğitim Bakanlığında arkeoloji bölümü açılmıştır.11 ağustos 1919 tarihinde ADC vatandaşlığı hakkında kanun kabul etmiştir.ADC bütün Doğuda ABD ve birçok Batı ülkesinden çok daha önce kadınlara oy kullanma hakkını veren cümhuriyetdir.
ADC başından beri aktif dış politika yürütmüştür.Avrupa ölkeleri ile diplomatik ilişkileri kurmak için 3 ağustos 1918 tarihinde Ali Merdan bey Topçubaşov İstanbula gönderilmiştir.2 mayıs 1919-da ABD cumurbaşkanı Vudro Vİlsonun girişimiyle Azerbaycan konusu Paris Barış Konferansı Dörtlü Konseyinin toplantısında ilk defa ele alınmıştır.10 ocak 1920 tarihinde Konferansının yüksek konseyinin oturumu açılmış ve ertesi gün Lord Cursonun önerisiyle konsey ADC-ni de facto tanımıştırlar.Azerbaycan parlamentosu İngiltere,Fransa,İtalya,ABD,İsviçre,Polonya,Rusyada diplomatic temsilçiliklerin açılmasına ilişkin kanun kabul etmiştir.Cümhiryetin ilişkileri nisan 1920-da Sovyet Rusyanın askeri müdahelesi sonuncuda kesilmiştir.Kızıl Ordu 26 nisanda sınırı geçerek Azerbaycana girdi ve ardından 27 nisan 1920-de Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cümhuriyeti kuruldu.

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder

YASAL UYARI: İçeriklerin bütünü veya bir kısmının kaynak gösterilmeden kullanılması yasaktır!!!